Na jaren van juridische tikken op de vingers heeft de wetgever eindelijk knopen doorgehakt: de nieuwe Box-3-wetgeving is door de Tweede Kamer aangenomen. Het forfaitaire stelsel, waarin fictieve rendementen vaak ver afstonden van de werkelijkheid, maakt plaats voor een systeem dat dichter bij het werkelijke rendement moet aansluiten. Dat is winst. Maar wie denkt dat hiermee de rust is weergekeerd, vergist zich. De contouren van een nieuw probleem dienen zich al aan, met de bewijslast als voornaamste struikelblok.
De kern van de regeling
In hoofdlijnen beoogt de nieuwe Box 3 het belasten van het werkelijk behaalde rendement op vermogen. Rente, dividend, huurinkomsten en waardestijgingen worden samen genomen en belast tegen één vast tarief. Kosten zijn in beginsel aftrekbaar, verliezen kunnen worden verrekend (zij het beperkt), en de vrijstelling aan de onderkant blijft bestaan. Daarmee wordt het systeem conceptueel eenvoudiger en rechtvaardiger: wie weinig of niets verdient op zijn vermogen, betaalt weinig of niets; wie veel verdient, betaalt meer.
Van fictie naar realiteit – met frictie
Het probleem is echter dat “werkelijk rendement” fiscaal geen neutraal begrip is. Wat is gerealiseerd en wat niet? Hoe ga je om met ongerealiseerde waardestijgingen van aandelen, vastgoed of participaties in familiebedrijven? Wordt jaarlijks afgerekend over papieren winsten die nooit zijn verzilverd, of pas bij verkoop? De wetgever kiest hier deels voor waardering per jaar, wat liquiditeitsproblemen kan veroorzaken: belasting betalen over rendement dat alleen op papier bestaat.
De bewijslast: administratieve nachtmerrie
Het meest voorzienbare probleem ligt bij de bewijslast. Onder het nieuwe stelsel ligt die in hoge mate bij de belastingplichtige. Die moet kunnen aantonen wat het werkelijke rendement is geweest. Voor bankrekeningen en beursgenoteerde effecten is dat nog overzichtelijk: jaaropgaven, transactielijsten en koersinformatie zijn beschikbaar. Maar hoe zit dat bij verhuurd vastgoed, leningen binnen de familie, certificaten van aandelen, kunst, crypto of buitenlandse vermogensbestanddelen?
Hier dreigt een ongelijk speelveld. Wie zijn vermogen eenvoudig heeft belegd, kan relatief makkelijk voldoen. Wie vermogen heeft in minder transparante of illiquide vormen, wordt geconfronteerd met waarderingsdiscussies, onzekerheid en potentieel langdurige procedures. De Belastingdienst zal – terecht – kritisch zijn, maar beschikt zelf ook niet altijd over betere informatie. Dat betekent: meer geschillen, meer bezwaar- en beroepszaken, en een forse druk op de uitvoeringspraktijk.
Rechtszekerheid versus rechtvaardigheid
De nieuwe Box 3 probeert rechtvaardigheid te herstellen, maar doet dat ten koste van rechtszekerheid. Waar het oude stelsel onrechtvaardig maar voorspelbaar was, wordt het nieuwe stelsel rechtvaardiger maar complex en onzeker. Voor veel belastingplichtigen zal de vraag niet zijn hoeveel belasting zij betalen, maar of zij hun aangifte voldoende kunnen onderbouwen.
Slot
De politieke keuze is begrijpelijk en juridisch onvermijdelijk. Maar eerlijkheid in de grondslag is niet genoeg als de uitvoering onwerkbaar is. Een belastingstelsel dat in theorie rechtvaardiger is maar in de praktijk leidt tot jaren van procedures en onzekerheid, heeft zijn belofte nog niet ingelost. De echte toets voor Box 3 begint niet bij de stemming in de Tweede Kamer, maar bij de eerste golf aangiften.
P.S.
Uit het debat rond de regeringsverklaring is gebleken dat de dames en heren politici zich realiseren dat er wat “schoonheidsfoutjes” in het aangenomen voorstel zijn geslopen. Het ziet er naar uit dat het wetsvoorstel zal worden aangepast. Wat dat voor de behandeling in de Eerste Kamer en voor de feitelijk invoering gaat betekenen is op dit moment nog ongewis.
